Ülkemizde süt ve süt ürünleri tüketiminin gelişmiş ülkelerin tüketimi ile karşılaştırıldığında oldukça düşük düzeyde bulunması, sektörde yabancı yatırımların yapılmasına neden olmuştur. Bu yatırımlar ağırlıklı olarak ortaklık düzeyinde gerçekleşti. Bunun sebebinin yabancı firmaların iç pazararahat girebilmek için yerli firmalar tarafından kurulan dağıtım ağlarından faydalanmayı tercih etmelerinden kaynaklanıyor.
Süt ve süt ürünleri işletmeleri ağırlıklı olarak Ege ve Marmara bölgelerinde kurulmuş olup, hayvancılığa yapılan yatırımlara paralel olarak özellikle Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin de gelecek yıllarda önemli üretim merkezleri haline geleceği düşünülüyor.
Süt tüketim alışkanlığının daha da yaygın hale getirilmesine yönelik olarak üretici firmalar Ar-Ge faaliyetlerine hız vererek iç pazara yeni ürünler (laktoz şekeri içermeyen süt, belirli yaş gruplarının
ihtiyaçlarına yönelik hazırlanmış süt vb.) sunmaya başladılar. Bu ürünlerin daha çok belirli tüketici gruplarına yönelik olarak üretildiği dikkat çekiyor.
Bu konudaki bir başka gelişme de geleneksel ürünlerin de (ayran, kaymak ve geleneksel peynir çeşitleri) modern işleme yöntemleri ile işlenerek pazara sunulmalarıyla ilgili. Bunun yanı sıra batı ülkelerinde tüketimi yaygın halde bulunan süt ürünleri de günümüzde birçok firma tarafından Türkiye’de üretilmeye başlandı.
Bu ürünler arasından özellikle meyveli yoğurt ve mozerella peyniri yıllar itibarıyla
tüketim açısından giderek artan bir trend gösteriyor. Dondurma üretiminde ise yabancı sermayeli yatırımlar ağırlıkta ve üretimin önemli kısmını gerçekleştiriyor. Pazarın doymamış olmasından dolayı, yerli firmalar da bu konudaki yatırımlarını hızlandırdılar.
Bunun yanı sıra yerel çeşitlerde (Maraş dondurması gibi) pazara sunuluyor.

Süt ve süt ürünleri dış ticareti

Süt ve süt ürünlerinin büyük bir bölümünün kolayca bozulabilen yapıda olması ihracatta raf ömrü nispeten daha uzun, daha fazla katma değer yaratan ürünleri öne çıkarıyor. Peynir ihracat açısından önemli ürünler arasında en yüksek paya sahip. Bunu tereyağı izliyor. Özellikle son yıllarda bir başka süt ürünü olan dondurmada da ihracat açısından önemli gelişmeler kaydedildi. (Tablo 2).

Tablo 2. Türkiye’nin yıllar itibarıyla toplam süt ve süt ürünleri ihracatı ve ithalatı (Miktar: ton, değer: 1000 $)

Türkiye’nin süt ürünleri satabildiği ülkelerin başında Azerbaycan, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Suudi Arabistan ve Irak ile KKTC, ABD, Makedonya ve Yugoslavya geliyor. Özellikle peynir ihracatında son yıllarda ABD, Irak ve Lübnan önde gelen ülkeler arasında yer alıyor.
Türkiye süt ürünleri ithalatçısı ülkelere yakınlığı nedeni ile avantajlı bir konumda bulunuyor. Özellikle Rusya Federasyonu ve Ortadoğu ülkeleri, dünyadaki önemli süt ürünleri ithalatçısı ülkeler arasında başta geliyor. Bu ülkelerin hedef pazar olarak değerlendirilmesinin yararlı olacağı belirtiliyor.
Süt ve süt ürünlerinin ithalatı AB üyesi ülkeler başta olmak üzere, KKTC, Ukrayna, ABD, Avustralya, Moldovya, Hırvatistan ve İsviçre’den yapılıyor. Adı geçen bu ülkelerden ağırlıklı olarak tereyağı ve süt tozu ithal ediliyor. Süt tozuna % 150, tereyağına % 140 oranında gümrük vergisi uygulanmaktadır. Yüksek gümrük vergi oranlarından ötürü söz konusu bu ürünler, ağırlıklı olarak Dahilde İşleme Rejimi (DİR) kapsamında ithal ediliyor ve yurtiçinde farklı ürünlerin (çikolata, bisküvi vb.) üretiminde kullanıldıktan sonra ihraç ediliyor. 2004 yılında ithal edilen süt tozunun yaklaşık % 100’ü, tereyağının ise % 32’si DİR kapsamında ithal edildi.

İşletme sayısı ve büyüklüğü

Türkiye’de tarımsal işletme olarak da anlaşılan ve tarımla uğraşan hane halkı olarak ifade edilen birimlerin sayısı en son 2001 yılı Genel Tarım Sayımında tespit edildi. Bu sayımın sonuçlarına göre bütün köyler ile nüfusu 5000’in altına olan yerleşim birimlerinde tarımla uğraşan hane halkı sayısı 3.076.650 ve işletmelerin ortalama arazi varlığı 60 da olarak hesaplanıyor. Söz konusu işletmelerin % 2,36’sında hayvansal üretim, % 30,22’sinde bitkisel üretim, geri kalan % 67,42’sinde ise bitkisel ve hayvansal üretim bir arada yapılıyor.
Nüfusu 25 bin ve altında olan yerleşim birimleri esas alındığında tarımla uğraşan hane halkı sayısı 4.106 983’e yükseliyor. Yani Türkiye’de nüfusu 5-25 bin arasında olan yerleşim birimlerinde oturan ailelerden yaklaşık bir milyonu tarımla uğraşıyor.

Genotipler

Türkiye’de hayvansal üretime önemli katkıda bulunan ve tanımlanabilir genotipik çeşitlilik gösteren türlere ilişkin bazı değerlendirmeler:
Sığır: Daha önce belirtildiği gibi 2004 yılı Türkiye sığır varlığı yaklaşık 10 milyon baştır. Bunun % 21’i kültür ırkı, % 44’ü kültür ırkı melezi ve % 35’i de yerli ırk olarak tanımlanmaktadır (Tablo 3).

Tablo 3. Tarımsal bölgeler sığır varlığında çeşitli genotiplerin (kültür ırkı, kültür ırkı melezi ve yerli ) ve Türkiye sığır varlığında bölgelerin payı (%)

DİE kayıtlarından 2004 yılı için düzenlenmiştir

Genotip gruplarının bölgelere dağılımında önemli farklılıklar mevcuttur. Örneğin Türkiye’de yerli ırk olarak tanımlanan sığırların yaklaşık üçte ikisi 5., 6. ve 7. Tarımsal Bölgelerde yetiştiriliyor. Bunlardan Kuzeydoğu olarak isimlendirilen 5. bölgede Türkiye sığır varlığının yaklaşık % 16’sı barındırılmakta ve bölge sığırlarının % 60’ını yerli ırklar oluşturuyor.
Toplam sığır varlığında kültür ırkı sığırların payının en yüksek olduğu yerler 2., 3. ve 9. Tarımsal Bölgeler ve bu üç bölge Türkiye kültür ırkı sığır varlığının % 63’ünü barındırıyor.
Kültür ırkı melezleri, Türkiye sığır varlığının neredeyse yarısı kadar. Melez sığırların payının en düşük olduğu bölge, % 23 ile 6. bölge, en yüksek olduğu bölge de % 70 ile 4. bölge. Sığır genotip gruplarının payları bakımından bölgeler arası farklılık oldukça dikkat çekici.
Koyun: Türkiye koyun varlığı yaklaşık 25,2 milyon baş olup, bunun % 96,4’ü yerli, % 3,6’sı Merinos olarak tanımlanıyor. Türkiye koyun varlığının yaklaşık üçte biri (% 32,97) 6. tarımsal bölgede barındırılıyor (Tablo 18). Buna karşılık 3. ve 7. Tarımsal Bölgeler, Türkiye koyun varlığının sırasıyla % 3,1 ve 3,5’ine sahip. Koyun yetiştiriciliği 6., 5. ve 9. bölgelere yoğunlaşmakta ve yaklaşık 750 bin baş merinosun yarısının 1. bölgede olduğu hesaplanabiliyor. Türkiye’de koyun varlığının büyük bölümünü ülkenin yerli ırkları oluşturuyor.

Tablo 4. Türkiye Koyun ve keçi varlığında tarımsal bölgelerin payı (%)