Yağlı tohumlardan yüksek proteinli ürün eldesi

Soya fasulyesinden üretilen özel ürünler yanı sıra “Ekstra Yüksek Proteinli Ayçiçek Küspesi” alternatifi dikkat çekiyor.

Ertuğrul UZUN / HUM Oil & Fat Technologies CEO & Yönetim Kurulu Üyesi

İçinde bulunduğumuz dönemde bitkisel protein kaynaklarının değerlendirilmesi ve geliştirilmesi ile ilgili teknolojiler öne çıkmaktadır. Tabii bu konu ilk bakışta “insanların beslenmesi” ile ilgili gibi bir imaj çizse de ve tabii nihai hedef o olsa da, yaygın konsept henüz oldukça spesifik ve hedef odaklı (vücut geliştirme, sağlık, özel diyetler, vb.) beslenme metotları seviyesindedir. Bitkisel yüksek-protein hammaddesi olarak yağlı tohumların insan beslenmesine ve sağlığına uygun özellikte (non-GMO) olması gerekliliği ve insan sağlığına uygun teknolojik proseslerin uygulanması gerekliliği nedeniyle yatırım ve işletme maliyetleri çok yüksek olmaktadır, bu durum şimdilik sadece küçük kapasiteli niş ve prestij ürünler konseptinde üretim yapan tesislerin önünü açmıştır ve bu teknolojiler henüz büyük kapasiteli yaygın tesisler haline dönüşememiştir. Bu durumda sektörümüz yüksek proteinli bitkisel ürün teknolojilerini hala çoğunlukla hayvanların beslenmesine (yem sektörüne) yönelik bir avantaj olarak kullanmak durumundadır.

Bu bağlamda incelenecek önde gelen ürünler olarak yüksek proteinli bitkisel bir hammadde olan soya fasulyesinden üretilen SPC(soya protein konsantresi – % 60 proteinli) ve SPI(soya protein izolatı – % 90 proteinli) karşımıza çıkmaktadır.

• SPI’ya göre SPC nispeten daha düşük bir yatırım maliyetli üretim tesisleri gerektirmektedir. SPC elde etmek için, yağ ekstraksiyonundan sonra elde edilen soya küspesi ikinci bir aşama olarak Ethanol Ektraksiyonu işlemine tabi tutulur. Tesise giren soya fasulyesi miktarının % 50’si oranında SPC elde edilebilir.
• SPI ise daha özel bir ürün olup, yağ ekstraksiyonundan sonra elde edilen soya küspesi “Acid Washing Separator + Dekantor” teknolojisine tabi tutulur. Bu sistem çok büyük kapasitelerde pek olamıyor (yaygın olarak 30-40 ton/gün), çünkü hem yatırım maliyeti hem işletme maliyeti çok yüksektir ve küçük bir pazara sahiptir. Tesise giren soya fasulyesi miktarının % 25’i oranında SPI elde edilebilir.
• Yatırım maliyetleri yanı sıra, her iki ürünün üretim sarfiyat maliyetleri çok yüksektir. Ayrıca atıklar ve yan ürünler de konsept içerisinde yapılandırılması gereken önemli bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.

Tabii ki, HUM Oil & Fat Technologies olarak SPC ve SPI üretimi için gerekli soya hazırlama ve ekstraksiyon teknolojilerine sahibiz, son kademe olan asit yıkama separatör ve dekantör sistemleri için de çözüm ortaklarımız vardır, prosesi kolayca tamamlayabilmekteyiz.

Yarım yağlı soya kanatlı sektöründe talep görüyor

Bitkisel protein kaynaklarının insan beslenmesinde değerlendirilmesi ve geliştirilmesi konusunda ileri teknoloji, karlılık ve gelecek aslında % 90 proteinli SPI’da olmasına rağmen, birçok yabancı firma SPC/SPI ana başlığı ile pazarlama faaliyetine giriyorlar ama sonuçta projeleri sadece hayvan beslenmesine uygun(food grade) SPC üretim tesisi siparişine bağlıyorlar. Bu bağlamda yatırımcılarımızın teknolojik gelişmeleri ve pazar ihtiyaçlarını bilinçli bir şekilde değerlendirmeleri ve geleceğe yönelik projeksiyonlar yapmaları gerekmektedir.

Soya fasulyesi ürünlerinden “yarım yağlı soya-low fat soybean” bilhassa kanatlı sektöründe yem hammaddesi olarak talep görmeye devam etmektedir. Türkiye’deki birçok kanatlı yem üreticisi bu ürünü talep etmektedir ve hatta buna yönelik üretim tesisleri kurmaktadırlar. Son derece mütevazi kuruluş ve işletme maliyeti ile low fat soybean tesisleri sektörde çok cazip bir alternatif olarak değerlendirilmektedir.1

Soya fasulyesi insanlık için çok önemli bir üründür ve dünya çapında yıllık üretimi yüz milyonlarca tonu bulmaktadır. Bu nedenle tüm gıda ve besi sektörleri sanki sadece soya üzerine kurulmuş gibi bir algı oluşmuş durumdadır. Ancak bir yağlı tohum daha var ki ülkemiz ve yakın coğrafyamız için çok önemlidir: çoğunluğu çevremizdeki komşu ülkelerde olmak üzere dünya çapında 50 milyon ton üzerinde yıllık üretimi olan ayçiçeği çekirdeğidir.

Yağ içeriği % 45’ler civarında, katı yakıt olarak kullanılabilecek kabuk içeriği % 28’ler civarında, ham protein oranı % 15’ler civarındadır. Çekirdeğin yağ tesislerinde işlenmesi neticesinde % 36-38 civarında protein oranı olan küspesi ise en önemli büyükbaş ve küçükbaş hayvan yemi hammaddesidir.

Düşük proteinli küspenin katma değeri de düşük

Ülkemizde uzun yıllardan beri ayçiçeği az kabuk ayırma yapılarak veya hiç kabuk ayırmadan işlenmekte ve böylece % 26-28 ile % 32-33 gibi düşük proteinli küspe üretilmektedir. Tabii bu küspenin katma değeri de maalesef düşük olmaktadır. Yıllardır pazarımız bu sisteme alışmıştır ve böyle şekillenmiştir. Oysa diğer ayçiçeği çekirdeği üreticisi ve prosesçisi ülkelerde yüksek oranda kabuk ayırma işlemi yapılarak en az % 36-38 proteinli yüksek kalite küspe üretilmektedir ve ayrılan yaklaşık % 18 kabuk ise çoğunlukla katı yakıt olarak değerlendirilmektedir. O ülkelerde de sektör ve pazar buna göre şekillenmiştir. Hatta soyaya alternatif olabilecek bir yağlı tohum olan ayçiçeği çekirdeği için de artık geliştirilmiş protein prosesleri üzerinde çalışmalar olmaktadır. Türkiye ve çevre ülkelerde bu yönde düşünceler ve talepler oluşmaktadır.  HUM Oil & Fat Technologies olarak Ayçiçek Protein Izolatı üretiminde ekstraksiyon sonrası işlemler için Ar-Ge çalışmaları başlattık.

“Acid Washing Separator + Dekantor” teknolojisini kullanarak çözüm ortaklarımızla ön testler yapıldı ve başarılı sonuçlar alındı. Bu noktada alternatif olarak, ayçiçeği çekirdeğindeki proteini maksimumda elde edebilecek -özel ve pahalı bir teknoloji gerektirmeyen- bir yöntem olamaz mı diye düşünülürse, tabii ki var diyebiliriz. Yıllar önce birçok tesiste nihai küspeden kabuk ayrıştırarak küspe-protein zenginleştirme yöntemi uygulanıyordu, hala da uygulayanlar var. Ancak bu yöntemle toz halindeki ekstraksiyon küspesi ile kabuk karışımını verimli ve kayıpsız bir şekilde ayrıştırmak pek mümkün olmamaktadır. İşte burada başka bir çözüm devreye giriyor:

Kabuğu en başta tamamen ayırmak. Dünyada genel kabul görmüş olan % 36-38 proteinli ekstraksiyon küspesi elde etmek için iç malda % 10-12 kabuk kalacak şekilde kısmi kabuk ayrılır, bunun yerine maksimum % 2-3 kabuk kalacak şekilde tam kabuk ayırma yapılırsa % 50-52 proteinli ayçiçeği küspesi elde etmek mümkündür. Biz buna Extra Hi-Pro Ayçiçek Küspesi diyoruz. Bu işlemdeki kritik nokta: kabuk oranı çok düşük ve yüksek yağlı bir hammaddeyi “pres”lerde işleyebilmek ve Solvent Ekstraksiyona gönderilmeye uygun form ve özellikte pres keki elde edebilmek gerekliliğidir. İşte tam bu aşamada tecrübesi, bilgi birikimi, yağ presi dizayn gücü, proses bilgisi ile HUM ekibi ve HUM Presler devreye girmektedir. Uzmanlarımız çalıştı ve Temizleme-Kabuk Ayırma Ünitesi’nden başlayarak, sonrasında Pres Ünitesi ekipmanları ve tesis dizaynı ile konuyu tamamladılar. Tam Kabuk Ayırma konusunda dünya çapında tanınmış bir çözüm ortağımız var, onlarla işbirliği halindeyiz. Ve tabii ki HUM Presleri’nin böyle bir çalışmaya uygun tasarımları yapıldı. Muhtemelen Extra Hi-Pro Ayçiçek Küspesi üretimi için ilk uygulamayı komşu ülkelerden birindeki çok değerli kadim bir müşterimiz için 2026 sonuna kadar kurmuş ve çalıştırmış olacağız.

Çalışmalarımızla sektörümüze ve ülke sanayisine katkı sağlamaya devam etmek en büyük hedefimizdir.

1 https://www.hum.com.tr/_userfiles/dosyalar/2022/02/yarim-yagli-soya-uretimi-tr-2021.pdf